Dennis Allen atuqtuaq National Day Truth Reconciliationmi Edmonton taamna September 30, 2023-mi. © Darlene Hildebrandt
Paqitaa Nipaa
1960-mi, Gwich’in Innaq Edith Josie Old Crow, Yukon-mi, aglagtuaq makpiraaq taamna Whitehorse Star atiq, “Upluq Uqaqtuat.” Quliaraa uplumi tamaan taamna mikijuq, avajaittuq inuuniarvik. Aglagtuaq iluaqtuaq ilvitmun: kina tuktujuat, kina naniriaqtuqtuat ukiaksaqmi, kina tuqujuat, kina nutararaaluktuat, kina katitiqtuat, tamaan inuusiq inuuniarvikmi. Uqaqti aglagtuat isuma taamna aglagtuaq aasiin allaujuaqnaitut quliat. Uqaqtiit kamagijuat ilipkun nipaa, aasiin uqausiit, “Upluq Uqaqtuat.” Suli Josie aglagnaituq ilisarvikmi, aglagtuat isumamun. Nakuujut aglagtuat ilisimajuaq angijut makpiraat savaat. Uqaqtuatmun, Nunaruaqqaaqtuat Innait isuma nutaaq, quviasuktuqlu, isumalu.
Anaanangma ilannaq, Josie itiriaqtuqtuat ilatka Inuvikmi asulu quliaqtuat. Uvanga Inuvialuitlu Gwich’in-lu, ilatka Inuvik, NT-mi. Asulu mikijuk quliaraa, atuunaglagaa, asulu piksaq, savakmi aglagtuami taigugaa isumamun Inuit inuusiqlu. Inuit inuum, malirutaksaq, isuma, qaita isumamun uvagutmun suli quliaqtut Innaitmun. Inuit uqauqtugut malirutaksat. Uvagut nakuujut quliaqtugut aasiin ikajuqtuat ilitaqlu. Quliaqtuat tamaan isuma malirutaksatmun. Kinguvatigun nullausiqtuat quliaqtugut iluaqtuaq taamna ilatka, nunami, inuum inuusiq, ingilraanitak, malirutaksaq quliat, pitchiriaqtut, ilisimajuatlu, isumalu. Tusaajuami ilakkamun quliaqtuat naniriaqturviklu qimmitlu. Quliaqtuat Innaitmun, paagaanaigitut uvanga, asulu tamaita ilakka. Quliaqnaiktunga, ilijuami uvanga ilatka, suli nakuujut naniriaqtuqtuaq, asulu tuktut aulajuat ukiaksaqmi. Uvangamun aglagtunga quliaqtuat. Quliaqnaiktunga uvanga inuusiqmun quliaqtuat.
Aappakma ataatak atiq Allen Okpik. Okpiklu nuliaqlu Eileen Nunamiut Alaska-mi, kilunmun tuktu inuit Anaktuvuk Pass-mi. Taimaunga 1800-mi, tuktu aulajuat allaujuaqlu aasiin angijuq pajalrajauqtuat Alaska nunami. Nunamiut niqijuat aqijgiq, ukalitlu, iqaluklu. Mikijuqmiq niqi tamaan inuumlu inugiaktut ilatkalu aulajuat Arctic tariuqmun isuma uqqituaq tajvainaq niqi tapkua nutaaq tanit. Aglaan, tariuqmun qaijuat, tanit mikijuq niqi uumajuat piliun. Inugiaktut inuum aulajuat, tapkua najuutijuat, suli pisuktut tapkua uataani Kanatamun. Tusaajuat naniriaqtuqtuaq nunami, nakuujut nirjut kivgaluklu tiriganniatlu. Qaijuat, naniriaqtuqtuaq nuna Mackenzie Delta-mi tariuqmilu. Sivikittuqmi, Allen Okpik, tapkua tallimat irnit, manikpaq taamna naniriaqtuqtuaq aasiin niuvigaa umiaq, taamna Arctic Bluenose. Okpik umiaqmiq aulajuaq Alaska-mun asulu itqutijaa malruk nukat, Angik Ruben, asulu Garrett Nutik, inuujuat taamna tariuqmi. Qarrisigaait nutaaq nuna Kanatami. Angijut Mackenzie Delta Inuvialuit inuusit tapkua sivulliq ilatkalu aulajuat uataani.
Sivitujumik, Inuit quliaq aglagtuat taamna Tanit. Aglaan tapkua inugiaktut makpiraq, piksatlu makpiraatlu avvakujaa kisiani mikijuq isuma. Tutqaanaittuq tapkua katitait tamaan nakuujuq tapkua Inuit ingilran inuusiq taamna aglautiit uvagut isumaitut, malirutaksaq, asulu inuusiqlu. Ukiuqmi inugiaktut Inuit aglautiit katituat Iqalunni angijuk aglagtuat katiniq atiq Titiraqtat, tapkua Inuit Nunaanni Katimajinut Kanatami. Uqaqtunga inuumun taamna iluaqtuaq aglagtuaq piliun nippimun, asulu isuma aglagtuat isumajuaq uvagut Inuit inuusiq.
Inuit inuujaq sangijuq inuuniarvik isuma taamna avvakujaa, nuna, nirjut, ilatkalu, inuuniarviklu. Uvagut innait, uvagut avvakunaitugut, inuum tuquniaqtuat. Kamagiruvut isuma nuna, nanginaituat. Kamagiruvut isuma nirjut, taimaagaa. Kamagiruvut isuma ilatkalu, uvagut avajaitnaiqtugut. Kamagiruvut inuuniarvik, aasiin kamaginaitugut. Tapkua isuma Inuit. Tapkua isuma. Uqausitta uvagut Inuk aglagtugut, pisuktuat tapkua isuma aglagtugut suli. Uvagut isuma Inuit malirutaksaq quliaqtaalu aglaglutin asulu uqaqtugut inuumun. Aglaglutin uvagut isuma, uqaqlu, kamagilu inuusiqlu. Suna iluaqtuaq uvangamun? Suuq uvanga Inuk? Aglagtunga qiujuaq tapkua apiqsigaa. Itqaqsautiq qanuq Josie quliaqtuaq, asulu inuum itqaqtuat. Aglaan Josie kamaginaituq tapkua inuum uqausiit taamna aglagtuaq, uqautchit, asulu, inuuniarviklu. Aglagtuaq inuum kisiani. Uvanga ikajuqtuaq ajjigiiktuk.
Dennis Allen atuqtuaq National Day Truth Reconciliationmi Edmonton taamna September 30, 2023-mi. © Darlene Hildebrandt
