Piqpagijaujuq Kiglingani

Hamna piqpaguhungnit unipkaangit ilitturnaqtuq ilagijaujuq Inuit Nunaanit, taimaa Inuit haniraanit Amialika‐Kanatamilu kigligutaat angigliktiqhutik munarittiaqhugit nuna atauhiutigut. Kihimi una Herman nunaqiliqhuni Kanatamut 2018‐mi, sikiituuqhuni tangmaaqhuni malruiqtaqhuni uvanngat Kaktuvimingmit Aklavingmut, maligautitigut ajurnaqhivakhuni uvannga kigligutaanut katimaniq aippariik, tajja ukiuqaliqhutik 50 miqaak, huli ajuqhautigivlugit uvlumimut.

“Uvamnit, Kanatamiutaunngittutit Amialikamiutaunngittutilluuniit, Inupiangujutit,” uqaqhuni Herman, 53. “Angikliktiq hi majuq, ilihimanngitara hamna kigligutaat taimaaraaluk tamamnuk utiqattaqpaktugut. Ilaqaqhuta taikani ilaqaqhuta hamanilu.”

Carol, inuuhimajuq Kanatami nauqaqhutinilu Inupiat nauvingit, ajuqtautiqanngittunilu aullaaraangat avataanut Amialika kigli gutaat Alaska iluanut, aullaaqattaqhutik amihuiqtaqhutik sikiituukkut. Pinahuajuktuq hulilukaarnirnut Qiqailruq uvuuna Tattiarnaqtuq ukiungani nunami, “malikhugit niqit,” uqaqhuni, ukiiqattaqhuni Kaktuvingmi, uvani Barter Qikiqtaq.

“Ajuqhautiqanngittugut; tunnganaqpiaqhuni”, Carol taimaa uqaqtuq aullaaraangat.

Huli, taimaa Aklavik aimavigiliqhuniuk, Herman havaaqanngittuni nunamiuqatigiingnirmik atuagaqarialik uvanngat kavamarjuanit, kihimi tukhiutigivlunik nunamiunirnut. Ukiunganit malikhugit, Herman ilainnaqhugu hamna Inuvialuit nunalingmiut 700 inuujut, ilannaqaliqhutik ikajuqhimainnaqhuni akiliqhimaittumik nunamiunit nunamit qiniqhiajut. Uvani Qiqailruq 24, 2020‐mi, aippariik nalliutinut quviahuutauvingnut kihimi Piliihimat itiqhutik. Piliihimat tiguvluniuk Herman Alaskamut utiqtitauvluni.

“Mamiahuiqhutik; uqaqhutik qanuriliuqtakhaunnginnamik, taimaa maligautaanit malikhutik uvanngat CBSA,” Carol uqaqhuni, turaarvigivluniuk hamna Kanatamiunut Kigligutaat Ikajuutit. Herman pinirluktitauvluni maligautaanit Kanata’p Nunaqtiq himajut uvvalu Nunaqaqqaaqtut Nunaqaqqaarnikkut Munarij ju tik kut Maligaq inmikkut hatqiqhimaittuq tikinnami nunarjuanut. Kinguani pinirluktihimajuq ihuittumik ihuinaarnigut qangaraa lungmi talvanngat ingilrajakhaunngittuq, talvanngat utiqtitauhimajuq.

Qaffit uvlunganit, Herman itiqtauhimagaluaqtuq agjaqtauhimavluni Inuvingmut Yellowknife‐munngaqtitauvluni. Talvanngat utiqtitauhimavluni nutqaqtitauvluni nutqaqtauvluni. Taamna nuutirniq ihumagijauvluni uuktukaffukhuni, tukihimajaa luijaanit, Nick Sowsun, uqaqhuniuk una CBSA ingilralaaqhuniuk utiqtitti‐ laaqhuniuk Herman taimaali.

Ukiungnit tigujauhimavluni, Carol unalu Herman taimailiuqpakhimajut havainirmi, unalu tajja tatqiqhiut tamaat ihivriuqtauvakhimajut qakunguraikpan ukunani CBSA hivajautikkut ilittuqhaivluniuk Herman’ip humiinngaaraangat, pittailinahuaqhuniuk hivitujumik maniqqamiikhaarnigut, hivajautinnuakkuurnaittumiglu.

“Una CSBA havakti munarilvuniuk Herman ilittuqhimanngittuni Herman inuuhianit Aklavingmi unaluniit pitquhiutigut maligautaanit,” Sowsun uqaqhuni. “Ilihimanngitpiaqhutik pitquhingit ilitquhingillu — iiqhimanahugijaujuq.”

“Hivitujumik pitquhituqangit titiqqangit Inupiat aullaaqtunut Inuvialuit nunanganit unalu katuhiqhutik, ilaliurahuaqhutik, aullaaqhutik utiqattaqhutik angunahuaqhutik,” ilagijaat. “Tunngavigijaujuq pitquhituqakkut titiqqangit, unalu ihumagijara haku giktumik qaniqutait pijunnautikkuuqhutik ilittuqhimajaujuq tajja.”

Pitquhituqat pilaarutit haniraanit, Sowsun tikkuaqhiijuq una Jay Nunaqaqqaaqhimaniq ilittuqhiivluni ilitquhiita Kanata atulaaqhuni pitquivlunilu ikajuutaunnaqtuq Inuit ahinut qaihimajut. Una nunaqaqqaarniq haffumani piqutaulluarijaukhaaqtuq hamna Amity, Commerce unalu Navigation, ilittuqtauhimajuq Jay Nunaqaqqaarniq, atiliuqhimajuq ukunanngat US unalu Great Britain uvani 1794

Una Nunaqaqqaarniq ilittuqhimajaujuq pijunnautingit haffumani “Inuit Aallat” inuuhimajut haniraanit kigligutaanit ajurnaittumik ikaalaaqhutik; una tukiqaqhuni Inuk avvautiqarnirumik 50 pusaantigut aungatqijaqaqtut itilaaqhutik US hivunigivluniuk haffumani hulijjutikhat ahinit, havaakhanut, naunaijautit, havagungnaiqtut uvvaluuniin maniliqtuinirmut uvvalu pijaulimaittut qujaginnaq qanuriniitigut.

Kavamatkut Kanatami maligaqanngittut maliganik pijakhat haffumunga Jay Treaty akhuuqhimalugu maligaq Kanatami, uvvalu, Mamittirniq hulaqutinngittuq ihuarniinut US‐mi‐inuhimajut Nunaqaqqaaqtut Inuit Kanatami.

Aujami 2024‐mi, Herman pivakhimajuq tuhaajjutikharnik taimaa pigiaqaqhimajuq hivulliujumik havaktaujukharnik hanaqijjutikharnik uuktuutikharnik talvuuna Aulahimaaqtuq Nunaqaqhimaaqtuq, titiraqtauhimajut 2021‐mi inungnut nagliguhungnikkullu najugainit. Tajja utaqqijuq kingulliqpaamik angirutimik.

Carol kangiqhihimajuq avvautaanit haffumani tajja atuqtumik Inuvialuit amihuuningit tikihimajut ilagiiktunut aullaaqhimajut uvanngat Alaskamit tajjat atiqaliqhuni Kanata qanikkut kingungajut. Qangaraalungmit, Inuvialuit Aviktuqhimajuni Corporation tikkuaqhimajaat hamna ikaarnigut‐kigligutaa ingutaarniq Inuinnainut nunaqaqtut aullaaqtunut aviktuqhimajumi unalu Alaska.

Qanilrukkut ukiunganit, Inuit Tapiriit Kanatami tukhiutigijaat hamna maligaliurnigut maliktakhangit uvunga Ahinit Nunatiqhimajut, Nunataaqhimajut imaalu Nunamiutaujjutaa Kanatami ilittuqhainahuaqhugit una Nakataq 36 haffumani United Nations Uqariijautaa Pilaarutainut Nunaqaqqaaqhimajut Inuit. Nakataq 36 ilittuqhimajut pijunnautingit haffumani Nunaqaqqaaq himajunut Inuit ingilralaaqtut ajurnaittumik nunallaamingnut. Kanatam United Nations Uqariijautaat haffumani Pijunnautingit Nunaqaqqaaqhimajunut Maligaq kiutqijaangit kavamarjuangit qaliriiqhimalugit maligaut ukunanngat pijunnautingit haffumani UN Uqariijautaanit.

ITK‐kkut atulirumajainik maligaujunik nutaannguqtirninginik pihimaniaqait ihumaqhuutait ilaulaaqtut, kavamatuqanik ilitaq hijut US‐mi pingahut ilaujut Inupiat‐tut, ukualu Kalaalliit Inuit, itiriangani Kanatami. Piliurniaqtaalu kitunik ukununga Inuit Tigummijjutijut Timiqutigijangit ilaujut itiriami Kanatami tunngavinganut Inuit Mamihainirmut Timiqutigijangit ilauninga, unalluanngittuq tunngavinganut nunamiutauninganik.

Nunguliqtillugu 2023, Kanatap Nunatirnikkut Minister‐ngulauqtuq Marc Miller uqaqtuq Kanatami kavamatkut upalungaijautait ajungnaitqijaujaangani Nunaqaqqaaqtut Inuit nuutiriangani tamainnit nunarjuami kiglinganit. Talvanngaanit, Tattiarnaqhilirvia 2024‐mi, kavamat tuhaqtittijut tajja pitquhirmik pigiarutinik pijjutaujunik pipkariangani ilaujut US‐mi kavamatuqani ilitarijauhimajunik pingahunik qaninnuakhamik ilagijaanik Kanatami
uukturiangani maniliqi nikkut akitturninginik angmaijaangani havaamik pijunnautinik, ilittuq hautinik pijunnautinik, hiviturianganiluuniit talvani Kanatami pulaaqtunik — hulijut ikajulaaqtut ahiinit Inupiat‐mik ilaa Oyagak

Taamna Ojagak’ip unipkaanga aallaittuq Inuvialuit Nunataa ru ‐ tinganut. Iqalungni, Nunavut, aippaanut nunguani Inuit Nunangat, Navarana Beveridge ukpiruhuktut Inuit angmaqpaalliqhimajut amigaitqijanik kigliqaqtumik.

Beveridge angiglihimajuq Qaquqturmi Nuukmilu, Kallaalliit, nuutiqtinatik Nunavunmut. Tikkuaqtauhimajuq ilauvluni Inuit inulgamirnik himauhiqhugu pinahuarut uvani 1994‐mi, humi katimaqatigijaa tajja aippani William Beveridge, kitu Naujaanmit, Nunavut.

Aippariik hivullirmik inuujuq Kalaalliit Nunaanni, kihiani William anginngittuq akhuuqturlu anginngitaaraani ikittuni tatqiqhiutini. Aippariik nuuhimajut Nunavunmut katuhiqhimajurlu 1997‐mi uqaqtiujaangani nunaqanginariangani qanurinninganik. Taamna titiqqiqinirmut havaanga “pipkaijuq,” Beveridge uqaqtuq, ilaliutihimajurlu ihuangittumik munaqhiliqinirmut uuktuutit. Talvanngain naq 2014‐mi taamna Denmark pipkaqtitait malrungnik inungnik, naunaijautaa Beveridge‐mik nirualimaittuq uvvaluuniit kivgaqtuqtaulimaittuq inungnut havagvianut Nunavunmi amigaittuni ukiuni.

“Talvuuna una havauhiq, kangiqhimainnaqtugut taapkua [aippanga uvvalu] malrurnit aallatqiinit nunarjuanit. Taimaa aajjikiiktumik inungnik angijunik nunami, piqaqtun malrungnik nunagijainik kavamaliqijjutikharnik tapkuninnga, malikhautikhaqaqtun nunalijaangat taapkuninnga nunami,” uqallaktuq Beveridge, havakhimaanginaqtun angajukhiujuq aulapkaijiuvluni hanaqijjutikharnik upalungairutikharnik talvani Qikiqtani Inuit Katijjutiqatigiingit, taamna Inuit Nunaqaqqaarningit Timinganit talvani Qikiqtaaluk avikturviangani Nunavunmi.

Niaquittut ilauvaktullu Danish nan’ngarijaunikkut qaujiharvikhamik Nunavunmi. Aturnikkut, ilitaminik ilani ilauqatigiingniq qitqani amigaittut Puqtuhijuq Ukiuqtaqtumi nunallaat imaatun Mittimatalingmi Ausuitturmiluuniit, uvvalu Qaanaaq Kallaalliit. Kigliqaqtut pittailijjutit uvvalu tingminikkut tingmijjutit ajungnaqhivaktut tajja tahapkununga ilagiingnun tingmijaamingni uvvalu hivumut. Ahinit ungahiktumit qaihimajut maligat naunaiqtittijut Beveridge’ip angijuq, sikuuqtittii Kallaallisut uqaqtuq, Inuit uqauhinga Kallaaliit, uuktuqhuni havagiami Nunavunmi

“Ikajuutaungittuq Inuinnainnut,” Beveridge uqaqtuq. “Amigaitqijat Inuit takulaaqtut hunanikliqaa ajurnaitpat, angmaumainnarninganik atulaaqtunik uqauhirmi hivumut atuqpaalliriaganilu, ahiilu hulijjutit. Atuqhugit atauttit nunat hakugingningit hakugikhijuumirutiginiaqtaat Inuit nutaamut aktilaanginut, naunaijarniaqqugut qanuq havagiaptingni nakuutqijamik atauttimut.”

Tajja, Herman Oyagak utaqqihimmaaqpaktuq nunaqaqhimmaaqhuni, taimaa nutqaqtittaaqtaa nutqaqtinninga nutqaqtinniaqhimanikkut. Tajja, nuhukhimajuq aanniarutimik kigutigikhaunmik taimaali pilimairami Kanatami aanniaqtailinirmut munarijjutinut.

“Ihariahuktugut aippara,” uqaqtuq Carol. “Uvamnut inmikkut nangirniq taamna inugluguhungniq uvvalu itirnungaqtitauffaaqhuni.”