Nellie Cournoyea, Dennis Patterson, amma Les Carpenter IFA atiliurtauninganit Tuktoyaktuk-mi. © Inuvialuit Communications Society
“HARIMMATIARHUTIK ANNANGAIJJAAQTUT INUVIALUIT”
Nunatiami Kamisinaujuq itqaujajait 40-nik ukkiunik nalliutihimalikmata Inuvialuit Nunataqutaitnik Angikutauhimajuq
UKKIUT KITIRAQHIMAJUT 1970’S Gerry Kisoun havaktuq Palihimatni Calgary, Alberta‐mi, tatvani tuhangarhimajait tahapkua aivavalialiktiitlugit tahamani Uatani Ukkiuktaktumi nunataqutaujunik hunauva Uallinnikmiut Nunataqutirhaitnik Angikutauniaqtunik. Tahapkua illaruhiit pullarhimatiitlugit kavamaliqiniqqut katimajaqurhimavlutik tatvunga nunnapaujarmut umma tainniqaqta “tahamna ummataat urhurjualiqijut tatvalu kasilliliqijut havarivlujjuk tahamani North America‐mi.” Ukkautigihimaaktat hivittujumik ihariagijugivlujjuk tahamna nunnataqutirhaq pivalliuttirhaitnik hapkua Inuvialuit, tatvalu tahapkua kavamatku katimajjutigijagiaqqalliktaat piqqatigilugit tahapkua nunaliit tatvunallut tahapkua urhurjuarhiuqtiit, kasilliitniklu tatvalu nunnap ikkiangagut nalvaarhiuttit havallikpallialiktiitlugit tahamani kanninganilu Mackenzie‐mi tatvalu Ualinnirmiut Tariuqatni Avikturhimajumi.
“Taima taunnani nunnapaujarmi nunnaqaqhimagama (Calgary‐mi) tatvalu tautturhugit hapkua Inuit havaqattigii tiar hutik tuhaktiijjutirhanik tuhaktiittumavlujgit tahapkua Inukutivut tahamani Quttiqtumi Ukkiuktaktumi pimmariujut taimani–piqqataujumannaktuq,” una taima uqqallaktuq. “Hivajarhima jaga una amaamaga appirivlugu ‘Hunnaungmata tahamna nunattarutaujumajuq?’”
Uma angajuqangit, Bertha unalu Victor Allen Inuvik‐miutaq, “tammakmik ukkua kavamaliqiniqqut qaujimatiaktuq, piqqattaunginagamik hullijarhaqqagangat tahamani nunaliitni,” taimaaktuvalaaq qaujimattiaqtuq, uqqaqtuq una Kisoun, una attilliuqtauhimajuq illiitarijauhimavluni Kamisinanguqtitaugami Nunatiami tatvani May 14, 2024‐mi. Kamisinnauvluni una, Kisoun kavamattuqaqunniq kivgaktuijuq tahamani avikturhimajumi. Hivullikpanguqattaujuq tahamna havagillirhunniuq hattijagiaqarhuni Kamisinnangurami piqqattaujagiaqarhimajuq tatvani nalliuttihimallikmata quviahuqtiittingmata tahaffuminga Inuvlialuit Nunattaqutaitnik Angiruttiqarhimangmata alliahuqti itingmata ukkua Inuvialuit Avikturhimajumi Timiujut tatvani angirarvigijani Inuvik‐mi tatvani Inuvialuit Uvluutatni, June 5, 2024‐mi— 40‐nik ukkiut qangiqtarhimalliktitlugu tahamna angirutauhimajuq attiliuqtauhimallikmat tatvuna hiviittujunik 10‐nik ukkiunik aivajjuttiqarhimattitlugit.
Gerry Kisoun attiliuqtauhimajuq ilitarijauvluni Kamisinanguqtittauvluni tatvani Nunatiami, May 14, 2024. © Elizabeth Kolb, Inuvialuit Regional Corporation
Una Angikutauhimajuq — tahapkua nunanik pijunauttiqarhimajut, angutirhanik munarijjutiqhaitnik tatvalu pivaliajjutikhaitnik maniliurutikhanik hapkua Inuvialuit — una uvlumiuliqtuq attiliuqtauhimalliqtuq avatingni tahapkua Nunaqaqqaaqtut Innutait Kanatami tatvalu ukkua kavamattuqqatqut. Tatvuna una nunattarutauhimajuq attiliuqtauhimangma, una Kisoun hava qarhimajuq tatvani in Pelly Crossing, Yukon‐mi. “Tatvuna quviannarhimajuq,” inmi uqqaqtuq, itqummavluni qanuq ikpigijaqarhimajuq tatvuna uvluani.
Kihianittauq kiunahuarlugu inmi appiqutigihimaja qanganguqtuq 10‐nik ukkiut kinguani, “hunnauva tahamna nunattaquttauhimajuq?” Bertha unipqaarvigihimaja una irninni qanuq ajurhakhimajut tahapkua angunahuaqtiujut nanniriaqtuqtiujutlu havarhimajut tahamani kanninganilunin hapkua nunaliit tahamani Inuvialuit Nunatarhimajaatni Avikturhimajumi tahapkunani nunaliitni: Aklavik, Ulukhaktuk, Inuvik, Paulatuk, Sachs Harbour, tatvanilu Tuktujaktuk-mi. Tahapkua arhuuqpiarhimavlutik nanniriaqtuqtiujut inmi unipqarhimajuq uttikpaktut nunamingnut unnirhiuqpaqtut tahapkua nanniriaqturviit tatvalu hapkua qannirijaitni napaaqtuqarniujuni hiqqumittauhimajut, tatvalu takkuhimajugijut tahapkuninga angijut pualrijauttiqaqtut arhalluttit attiit naunaitut titiraqhimajut tahapkua urhurjuaqhiuqtiit nanminiqaqtut namuraqhimajut hapkuninga nappaaqtunik.
“Tahapkua Inuit unnirlurhimajut, ‘Uaarajaaq qanurilliuliqat tahapkua tahamani, uvagut nanniriaqtuqtugut tatvalu maniliurahuaqpaqtu, qanuq pijariaqqalliktugut; tahapkua innitturliulikpiaktut tamaitni nunani nanniriaqturvigijaptini tatqani tatvalu uvaptingnut uppauttijuqarhimangittut uqqaqatigijaqturluta,” Kisoun itqaumatiaqtuq inmi amaamani uqqauhia unnipqarhimangmat
Kisoun anaanatianga Agnes Semmler attiliuqattauhimajuq taffuminga Nunataquttauhimajumik IFA, tatvalu hivulikpanguvluni angajuqarijauvluni tatvani Inuvialuit Nunataquttaita Angirutatni aivajiuhimangmata, ukkua Katimajigalaat Nunaqaqqaarhimajut Innutaitnik Nunatarutiqhaitnik (COPE). Hivulikpami aullakutauhimajuq tatvani January 1970‐mi, ukkua katimajigalaat ihumagiv lujjuk kivgakturumavlujjuk pijumajaitnik tahapkua uallinnikmiut Ukkiuktaktumi maniliurutirhaitnik pivallialiqiniqut tatvalu pivalliquv lugit tahapkua ikkajuhiaqutikhaitnik hapkua nunaliit. Kihiani pillihaaliktut hitamanik ukkiunik hivunirhami aivallikutigivalliavlujjuk tahamani Kanatami. Kisoun uqaqtuq una pijumajaunginaktitlugit pijjutauhimajuq hakkugiqtunik hivuliktiqarhimajut katimajiuvlutik tatvani COPE‐kuni, illaliutihimajut ukkua uma angajuqangit.
Kisoun uma amaama Bertha Allan havarhimajuq arhukutigivlugit tahapkua angunahuaktiujut tatvalu nanniriaqtuqtiujut pijunautirhaitnik tahamani Inuvialuit Nunattarutaitnik tahamani Avikturhimajumi. © Elizabeth Kolb, Inuvialuit Regional Corporation
Nunatiami Kamisina Gerry Kisoun tatvani 40-nik nalliuttihimalikmata kuviahutaujut tahapkua Inuvialuit Nunattarutaitnik Angikutaat tatvani Inuvik-mi, June 5, 2024. © Elizabeth Kolb, Inuvialuit Regional Corporation
“Pijagiaqarmata kivgakturumavlugit Innutiittik. Annangaij jaaqutiqqagamik harimmahuqtut Inuvialuit, Annangaijjaaqtut Gwich’in, tatvalu ahuuqtiitauhimajut tahapkunanga nanminiqaqtuniit tikkiqattaqtuniit nalvarhiuktuniit urhurjuanik tatvalu kasiliinik,” unipqaaqtuq Kisoun. Pivalligumavlujjuk tahamna arhuguttigihimaaktattik, aullaqqatarhimavut Ottawa‐mut, tahapkunungalu nunaliitnun avikturhimajumi. “Katimajaqquqattaqtut allatqinni nunaliitnun uqqautigijaqturhujjuk tahapkua parnaijautirhattik tatvalu qanurilliurniarmangata hivunirhami,” una uqqaqtuq. “Havakpiarhimajut arhuurhutik. Itqaumajunga angilgarangama aimangittuq angajuqatka hivutujumik ikkaakniitnik katimaqaqattauqattagamik. Tamakmik uqqarhimajuq, ‘Hii, taimatut pijagiaqarhimajugut havarinahuakhuttitku ihumagivlugit hapkua nuttaqavut.’”
Tatvani Nunatarutaujumi uvani IFA‐mi, Inuvialuit angirhimajut tatva taimaaklujjuk tahapkua attulluaqattaqtatik ingilgaaknittat nunaat himmirumavlujjuk tahapkuninga nalliatnik allanik angiktauhimajunik pijunautaujunik tatvanga Kavamattuqatkuniit Kanatami. Ukkua pijunautait himmiktauhimajut pingahunik pijumajaitnik: nunaat, angutirhat munarijjutikhaitnik tatvalu manirhagijakhait. Una Angirhutauhimajuq IFA tigumiaktuq naahimajungnarhijut 90,000‐nik square kilometers qangani nunaat tatvalu naahimajungarhijut 15,000 square kilometers nunaat attani ikkiangitni pivalliajjutirhat maniliurutaujuqhat nanminigijaat ukkua Inuvialuit. Hapkua ihumagijaulluaktut tatvani Nunatarutimi IFA tamaaktailinahuarhujjuk hapkua Inuvluit illiitquhituqait tatvalu pitquhiit tatva allangukpaliagaluaktitlugu tahamna ukkiuktaktumi innuhiit, pijunautiqarlutik hapkua Inuvialuit ikkigumavlutik tatvalu pivalliqattauqattarlutik tahamani ukkiuktaktumi Kanatamilu pivallialiqiniqut manilliuqattaulutik tatvalu innuliqiniqut, tatvalu munarinahuaklujjuk tatvalu illipqanahuaklujjuk tahapkua ukkiuktaktumi angutirhat, avatili kinikut tatvalu ummajuliqiniqut nauhimagiangita hivunirhamut.
Kisoun uqqaqtuq tahamna atqunautigihimajaat tahamani Inuit Nunangatni nunatarutauhimajuq naunaipkutigijat ukkua avikturhimajumi timingat, uvlumiujuq akkituniqaqtuq imatut $1 billion taalannik tatvalu havaktiqqaliktut avatqutugu 300‐nik inuknik havaktunik. Ukkua timingat nanminiqqaliktut tahapkuninga illaliutilugit, ahianiklu huli, igluliqiniqut ataniktuivlutik, igluliuknik, tingmijjiqiniq tingmiaqarhutik, urhurjualiqiniq, qaritau jaliqiniqut tuhaktittiliqiniq tatvalu hannaujaakniqut. Ukkua IRC‐kut huli ikkajurhimaaktait hapkua angunahuaktiujut, tatvalu huli ikkajurhimaakhugit ilihaktulikinikut havagijaujut, havarhakhiuknikut tatvalu nuttaqiqqinikut.
“Inuit uvlumi illingaiqpallirhimaliktut. Takkuminnaktuq uvagut nanminirijavut hapkua Inuvialuit nunataqattauhimajut ikkajuhiaqattalikmata tahapkunanga aivajjutauhimajunik qanganguqtuq ukkiut ammihuni,” Kisoun uqqaqtut. “Uvanga niriugilluaqtara ukkua Kavamattuqatkut Kanatami uvagut Inuvialuit innutivut angiqattigihimajat huli pihimagiaqaqtut uqqautigihimajamingnik tunnir himatiaklutik. Uvagut huli arhuruhimagiaqaqtugut nakkuatut aqqagut pivalliutirhaitnik hapkua nuttaqqapta tatvalu ingutapta.”
© Inuvialuit Communications Society