Sananiq Nunavimmik

“Pijariitsatuarmat ukkuilaujavut,” uqartuq Billy Cain, Tasiujaup Sivulirtinga, Angajurqaarijautsunilu Arqivik Nunamik Tigumiartikut Katimajinginni. “Piararnik, inuusuttunik, inummarinnilu utarqituinnaqujilaujugunnairatta sunasuaratsaqanngilutik.  Ullumi, pinnguaniqaqattalirtuq valipaarsutik. Aliagijapaaluk tamanna. 9-ngumi unnukut pigiarsutik 11-ngumi unnukut nurqaqattatut. Tamatsuma sivuniagut, piaraunirsait ajuttaqattatut, qaakiqattasutillu natirmi, pattamillu pursigasuarnimik pinnguasutik, sunasuarumajarsuqattatut.”

Nunalik 400 mitsaani Inulik, taannalu pinnguavik suqatsivik inuqarunnasuni qitirqalimaakasanginnik aturtaugunnaqattaniartuq inulimaartisiniqalirpat nirimmaatuqalirpalu. Pinnguavittaaqammiq kinnguumagijaujuviniq nunalimmi, Tasiujaup inunnik katittisivinga sukkutaulaujutillugu ikualamut 2023 upirngasangani.

Makivvik, Nunaviup Inungitta angiqatigiigutivininganik pairsijiujuq, aggutuitillugu Nunavimmut $129 miliannik kiinaujaqartisigutiujunit illumarinnik, nunaliit kiinaujanik aturunnanirartausimajut inuusirmuulingajunik illumarinnik nuitsigutigilugit, uqartuq Vanessa Doig, Ikajurtigijaujuq Angajurqaap allavingani Makivvikunni.  “Amisuit kiinaujartaarutigisuuvut nunalimmi pigutjiutinuulingavallusuungummata, uttuutigilugit arqutiit nunalilirijiillu illumariqutitsanginnut,” uqartuq Doig. “Amisuunngimata nuitauvattut pinasuarutitsajautsutik Inuunnuulingajunik. Siarrijarviliurutitsait inuusuttuilu illuqutinginnuulingajut sivullipautjigatsajaulluasuungunngimata kiinaujammarinnut nuitauvattunut.”

Makivvikut taakkuninga kiinaujanik pivaallirutiutsiaqujisimajut nunalilimaanut aturtauqunngisugillu illumarinnut kiinaujaqartitaugiisunut kavamakkutigut kamagijatsausutik. Makivvikut tilijigutingagut, taakkua Nunaqarqaasimajut Nunaliit Illumariqartitaugutitsajanginnik Kiinaujaqartisigutiit aggutauniqalaurtut atjigiitsiamik 14-nut nunalinnut, ilinganiartilugit nunaliup namminiq tukitaarutingatigut pinasuarutiuniarlutik. Aggutautillugit, Tasiujaq $9 milianik pilaurtuq pinnguavittaaqammimuulinganiartillugit.

Piujualuk nutaaq illuq – nunaliup pigumasimatsiatanga sunamik pigumammangaata apirijauniqarsutik tusautikkut. Kisianiluttauq, inursalaurmijuq illuliami pitaqaqujaujuvinirnut, kiinaujait naammangiluariilaurmata nunaliup pigumasimajanginnut, iqailisarviqaqujisimajuugaluat, annuraartuvitsiaqaqujitsutillu, tarralijaarviqaqujitsutillu.  “Ullumiulirtuq illuliurutitsajait akitujummarialuulirmata. Pigumajalimaattinik pilaunngilagut,” uqartuq Cain. “Tutsirautigisimajartinik, ukua pigunnasilaurtaraluavut, igavik, niuviatsaqarviugunnaluni nirigatsanik, katimavitsaq, qurvikuviillu uvininniaviqarsutik,” ilagijaummitillugu pinnguavik.

Taanna pinnguavik suqatsivik iluunnalimaanga kavamatuqakkunut kiinaujaqartitaulauraluartillugu, nunalik nunamik tigumiartikullu kiinaujanik turaaraliuriaqalangajut namminiq kajusititsigutitsauniartilugit tatsuminga nutaamik illumik. “Aulagutitsait kiinaujait saanngajaugiaqalangajut akilirtuigiaqaratta pinasuartinik taikani,” uqartuq Cain. “Tukimuattisiji, salummasaijiit, nunalimmut pitjujaugutiit taaksingit, asingillu isumanarningittut kiinaujartuutiit.”

Kamagijaugunnaqullugit illumarinnuulingajut kiinaujait Nunavimmi, Makivvik nuitsilaurtuq nutaanik pinasuartiuniartunik tutsirautilirijiuniartunik ikajursimajiuniarlutillu nunalinnik pivalliatitsigasuartilugit pinasuartaugumajumik isumataaviniuninganit pigiarluni sanajauninganut tikillugu. Taakkua pinasuartiit sanallukuapitsimajulirijiit, illuliurnimik qaujimajummariit, pinasuartauniartumillu kamajiit. Sitamanut arraagunuulingatsutik kavamatuqakkut kiinaujaqartisigutingit illumariliurutitsait sanagiaqarniujunik kinguvartisigunnanikunginnut, Makivvikut ikajursimajut sukannisauqujitsutik sananiujunik illuliurtiminik Kautarmik aturtautitsisutik, taakkualu pinasuarvilariqarsutik Nunavimmik.  “Nunaqarqaasimajut Nunalinginni Illumariliurutitsait Kiinaujait nuitaulaujut kavamatuqakkut turaaraliangitigut 2021-ngutillugu Airilimi,” uqartuq Doig.  “Augguusiulirmakisiani qaujilaujugut inunnuulingajuit aggutaugutinginnik, kinguraitsutalu umiarjuakuurtisiniugialinnut.  $517.8 milianik kiinaujartaakallasuta Inuit Nunangannuulingajunik amisuunngituilluukua umiarjuat illuliatsaaluillu umiarjuakuurtigiaqarsugit.”

Inuit Nunangani, illuliurutitsait kiinaujait qitirqalimaangitta ungataanut aturtausimalilaujut tukitaarutaumalirsutilluuniit Airili 2024-mi, arraagulimaatuinnaulirtilugu kiinaujaqartisiniujuq, tamanna Inuit Tapiriit Kanatami qaujilaujujanga qimirruniqarsutik Kanataup illuliurutitsajanik kiinaujaqartisigutinginnik arraaguup qitingani.  Kisianiluttauq taannasainnaq qimirruninga Tapiriikkut pinasuttingitta uqarsimammijuq taannaguuq atausiakallatuinnatuq kiinaujaqartisiniq “alluriarniusuni pimmariugaluaq, angummatititsigutiulangagunaunngituq illumariqariaqarninganik Inuit Nunangani Kanatalimaap saniannit.”  2022-mi qimirrujauniqartilugu illumariqatsianginninga Inuit Nunangata, Tapiriikkut nunalinnilu timiujuit qaujilaujujut $55.3 pilianik kiinaujartasijaugiaqarajarianga 115-nik illumariliurniq quliit arraaguit iluani angummatititsiniarumagutta. Taakkualu kiinaujait ilaqaratik arraagutamaat kiinaujarturutiugajartunik illuit aulatauninginnut sanamainnatittausiariaqarninginnulu.

“Illumariqatsianginniq Inuit Nunangani pitjutiullarittuq inuusikkut kiinaujatigullu atsurutiqarnirivattanginnut Inuit,” qaujisarutik uqarsimajuq. “Inuit Nunangani 51 nunaliit illumariqatsiajangittut naukkulimaaq, ilagijautillugit tusarutilirinirmuangajut illuit, usikattautinuulingajut, asingillu inuusirmuangajut uttuutigilugit ilinniaviit, aanniaviit attanartumiittuillu najugatsavingit. Angumagialangagutik Inuit Nunangannik Kanatalimaami nunaqutigijangititut, Nunaqarqaasimajut Nunalinginni Illumariliurutitsait Kiinaujait avunngagialititaugialiit, sitamanut arraagunuulingatuinnangillutik.”

Maannauningani, nunaliit taakkuninga kiinaujanik atutsiaqattalirtut, taijautsunilu “kavamatuqakkutigut kiinaujaqartitsigutinginnit atuutiqatsianirpaaq” Makivvikunnut aturtausimajuni, Doig uqalaurmijuq. “Malitaujariaqarutituaqarami angummatititsigasuarnirmik illumarittigut, tukiqartitaugunnasunilu piujukkut,” uqalaurtuq Doig. 2024 upirngaangani, 90%-kasait Makivviup taakkunannga kiinaujaqutitaaviningit isumaliurtausimalilaurtut nani aturtaulaarmangaarmii, nunalilimaat pijariirsimalirsutilu parnarutiliurnirmik sunamut atulaarmangaat iluunnangit kiinaujataangit uvvalunniit 60% ungataanuurtungit. Marruugiallaak Tasiujaup pinnguavingitta atjingi kiinaujartasijaumajuuk, asingillu kiinajait turaalaarsutik inuusuttuit illuqutinginnut, qijulirivinut sikituuliurvinulu, siarriijarviit nutausilitirtauninginnut, nunaliullu suqatsivingitta angiligiartauninginnut, silamilu piarait pinnguavinginnut.

“Uqaagutauniqammarilaurtut imaak ‘qanuiliulangavitaa Inuit pivaallisiaqullugit?’ arqutiit, pimmariugaluarmitillugit,” uqalaurtuq Doig. “Kisiani nani piarait pinnguasuunguvat?  Uvvalunniit nani nunalimmiut katisuunguvat? Tamakkuataga sivullipautjigiaqallarimmijavut.”